محمدرضا جلائیپور
دبیر سمینار
jalaeipour@gmail.com
هدف این نوشتار کوتاه طرح چند نکتة کلی و مجمل در باب سمینار «دین و مدرنیته 2: آسیبشناسی "روشنفکری دینی"» و سپاس از بزرگوارانیاست که ما را رهین منت خود ساختند.
موضوع سمینار "دین مدرنیتة 1" (26 مرداد 1385) عمومیتر انتخاب شدهبود تا از یک سو پاسخ آن دسته از متفكرانی را كه پاسخی كلی به پرسش سازگاری دین ومدرنیته برای عرضه دارند بشنویم – همچون سنتگرایان و اندیشمندانی چون مصطفی ملکیان – و از سوی دیگر از شنیدن تأكید دسته دیگر بر ضرورت خردكردن مسئله محروم نمانیم. بعد از مشخصتر شدن جغرافیای کلی اندیشههای مطرح در باب ارتباط دین و مدرنیته، امسال موضوع جزئیتری برگزیدیم: آسیبشناسی "روشنفکری دینی". زیرا اولاً سنت/جریان/نیرو/مدرسة "روشنفکری دینی"، مهمترین و مؤثرترین سنت فکری در ایران بوده که کوشیدهاست اسلام و مدرنیته را به صلح کنار هم بنشاند و ثانیاً این جریان بیشتر تبلیغ یا نفی و تخطئه شدهاست تا "آسیبشناسی" و نقد. منتقدان "روشنفکری دینی" تاکنون بیشتر به پارادکسیکال و متنافیالاجزاء بودن این مفهوم و ممتنع خواندن آن و نقد سابقة سیاسی روشنفکران دینی اکتفا کردهاند و در مقابل، اندیشمندانی که تعلق خاطری به این جریان داشتهاند هم آن را مشتمل بر اجزاء سازگار دانستهاند و از این فراتر نرفتهاند. به نظر میرسد که منتقدان روشنفکری دینی با نقدهای خود بیشتر در پی فروکوفتن این جریان بودهاند و رهبران و مدافعان آن نیز در پی ترویجاش. مراد سمینار «دین و مدرنیته 2: آسیبشناسی "روشنفکری دینی"» و این ویژهنامه این است که بحث را از این سطح فراتر برد و نقد "روشنفکران دینی" شاخصتر و منتقدان آنها را از میراث و سنت "روشنفکری دینی" جویا شود. چنین نقدهایی هم به "روشنفکری دینی" کمک میکند که بیشتر ببالد و هم چشم رقیبان و بدیلان آن را بازتر میسازد. لذا در عنوان این سمینار روشنفکری دینی را در گیومه گذاشتهایم تا به آسیبشناسی آنچه به روشنفکری دینی شناخته میشود بپردازیم و از مناقشة بیشتر بر سر تعبیر "روشنفکری دینی" بپرهیزیم (در اینجا مراد از "روشنفکری دینی" کارنامة روشنفکران دیندار و دیناندیشِ معاصر ایرانی – با تأکید بر چهرههای شاخص کنونی آن - و سنت/جریان فکری و اجتماعی ملهم از اندیشههای این اندیشمندان است).
کوشیدیم این سمینار همچون سال گذشته، علاوه بر اختصاصات عمومی سمینارها چند ویژگی خاص داشته باشد: 1- همة سخنرانیها معطوف به یک پرسش و موضوع مشترک و مشخص باشد (پرسش امسال: مهمترین انتقاداتی که به جریان "روشنفکری دینی" وارد میدانید چیست؟) 2- سمینار محملی باشد برای جدیترکردن این پرسش مهم (از نظر برگزارکنندگان) در عرصة عمومی، گردآوری پاسخهای شنیدنیِ موجود به آن، طرح اندیشههای جدید و فربه کردن ادبیات موجود در زمینة این سؤال اصلی. 3- سمینار بیشتر "ترویجی" باشد تا "علمی/آکادمیک". با الهام از تقسیمبندی مقالات فکری به "علمی/آکادمیک" (که معمولاً با زبان تخصصیتر و برای مخاطب کمتر در مجلات کمتیراژ علمی ولی معتبر منتشر میشود) و "ترویجی" (که ضمن حفظ معیارهای علمی با زبانی غیرتخصصیتر برای مخاطب وسیعتر و در نشریههای پرتیراژتر منتشر میشود)، میتوان این سمینار را نیز "سمینار ترویجی" محسوب کرد که در آن ضمن بهرهبردن از اندیشمندان برجستة ایرانی، دغدغة عمومیکردن اندیشهها و "ترویج" و تأثیر در عرصة عمومی نیز وجود دارد؛ لذا موضوعی برگزیده میشود که برای تعداد بیشتری از نخبگان فرهنگی ایرانی مهم است، مکان سیمنار حسینیه ارشاد انتخاب میشود و برای چاپ ویژهنامة سمینار نیز به "روزنامه" سراسری رجوع میگردد نه مجله. 4- برنامه در حد توان جامع دیدگاههای گوناگون باشد و در فهرست سخنرانان، نویسندگان ویژهنامه و مصاحبهشوندگان، نمایندگانی از سنتگرایان، سنتیها، نواندیشان دینی، روشنفكران مذهبی با ذائقة چپ، روشنفكران دینی با ذائقة لیبرالی، و روشنفکران غیردینی حضور داشتهباشند (گرچه پارهای از اندیشمندان مدعو در سفر بودند و گروهی دیگر هم دعوت ما را نپذیرفتند). 5- سخنرانان در زمینة موضوع سمينار صاحبسخن باشند و به اسم و رسم و استادی دانشگاه يا روشنفکر بودن اکتفا نشود (سمينار قرار بود ميزبان تعدادي از صاحبنظران غيرايراني اين عرصه نیز باشد که البته سياستهاي دولت جديد مانع صدور رواديد براي مهمانان انديشمندمان میشد). 6- برنامة علمی ما محدود به سمینار نباشد و حداقل چاپ ويژهنامه و کتاب را نيز در بر داشتهباشد. خرسندیم که پارهای از مباحث و نقدهای متقابلی که در سمینار و ویژهنامة پارسال درگرفت هنوز در نشریات فکری کشور ادامه دارد. مجموعه مقالات سال گذشته و نقدهایی که پس از آن در نشریات مختلف منتشر شدند در قالب کتابی گردآوری شدهاست و ظرف هفتههای آتی توسط انتشارات کویر منتشر خواهند شد. کتاب سمینار امسال هم انشاءالله تا چند ماه دیگر به همت همین انتشارات به طبع میرسد.
در حین دعوت از سخنرانان و نویسندگان سه نکته بیشتر جلب توجه میکرد و تأسفانگیز بود: 1- پارهای از منتقدانِ غیردینی و سنتیِ "روشنفکری دینی" به هیچ روی حاضر نبودند در مجلسی که تعدادی از روشنفکران دینی حاضرند شرکت کنند. عذر سنتیها و محافظهکاران شاید قابل فهم (و نه توجیه) باشد، اما از منادیان گفتگو و روشنفکری غیردینی چنین رفتاری مایة تأسف است. البته پارهای از منتقدان دینی و غیردینیِ "روشنفکری دینی" با دلایل موجه دعوت ما را نپذیرفتند. 2- پارهای از اندیشمندانی که از قضا با جریان "روشنفکری دینی" همدلی داشتند نیز از نقد روشنفکران دینی و درافتادن با آنها (ولو با نقدی ملیح) بیمناک بودند و تالی این نقد را آزردهخاطر شدن پارهای روشنفکران دینی و تضعیف مودت با آنها و احیاناً پاسخ کوبنده و سوزندة یکی از روشنفکران دینی میدانستند و لذا از حضور عذر خواستند. 3- عدهای دیگر بنا بر ملاحظات سیاسی و مصلحتجویانه، نقد فکری "روشنفکری دینی" را در شرایط کنونی به جا نمیدانستند. برای نگارنده مشخص نیست تا چه زمانی باید نقدهای فکری همدلانه به جریان فکریای که با دنیا و عقبای مخاطبین وسیعی سر و کار دارد بنا به ملاحظات ظنی سیاسی و شخصی به آینده موکول شود؟
برگزاری این سمینار با میزبانی و حمایت مؤسسة گفتگوی ادیان و حسینیة ارشاد میسور شد. از مدیر محترم این موسسه، جناب حجتالاسلام والمسلمین سید محمدعلی ابطحی كه با گشادهرویی و بی تعلل و منت میزبانی سمینار را پذیرفتند و ما را در برگزاری سمینار یاری دادند سپاس فراوان داریم و توفیق ایشان و كارمندان كوشا و عزیز این موسسه را خواستاریم. كوشیدیم با توجه به حمایت نهادی مدنی، سمینار را با حداقل هزینهها برگزار كنیم. جناب آقای دکتر میناچی مدیر محترم حسینیة ارشاد نیز با در اختیار قراردادن حسینیه و حمایتهای خود محبت و لطف را بر ما تمام كردند. از اندیشمندانی که از جریانهای مختلف فکری و سیاسی بزرگوارانه دعوت ما را پذیرفتند و با سخنرانی یا مقالة خود این مجموعه را غنا بخشیدند نیز سپاس فراوان داریم. همچنین از مدیران فرهیختة روزنامة اعتماد ملی كه پذیرفتند ویژهنامة سمینار را منتشر كنند و مخاطبان این رویداد فرهنگی را دوصدچندان سازند سپاسگزاریم و برای این جریده آرزوی طول عمر با برکت داریم. برگزاری این سمینار بدون یاری بیدریغ و بیریای تعدادی از دوستان عزیزم به ویژه آقایان ابوذر معتمدی، احسان مجتهدی، سید حسین میررضی، پیمان اسحاقی و محمدامین صمیمی میسر نبود. همچنین وظیفة خود میدانم از لطف و محبت امیرحسین خداپرست، سعیده رحیمزاده، جهانگیر پاکنیا، زهرا جلائیپور، عادله صمیمی، ضحی معتمدی، هادی نیلی، صدرا ساده، حسین دباغ، امین و مهدی شیرزاد، وحید عابدینی، علیرضا جلائیپور، محمدحسین و محمدمهدی نعیمیپور، پویا کمالیان، سهامالدین بورقانی، مجید محمودی، سیدمحمدحسن ضوئی، مرضیه لهراسبی، حسین سخنور و دیگر عزیرانی که ما را یاری دادند تشکر کنم. اجرشان با كریم متعال.
ویژهنامهای که در دست دارید حاوی نکات بدیع و چشمگشایی در نقد همدلانه و غیرهمدلانة "روشنفکری دینی" است و امیدواریم به عنوان مکمل سمینار در درانداختن بحثهای جدید و سودمند در این زمینه سهم کوچکی داشتهباشد. از دیگر اندیشمندان ایرانی نیز متواضعانه دعوت و درخواست میکنیم که نقد خود به "روشنفکری دینی" و مطالب ارائهشده در این سمینار و ویژهنامه را در مجلات و نشریات کشور منتشر کنند (و برای چاپ در کتاب «آسیبشناسی "روشنفکری دینی"» در اختیار ما قرار دهند). متن کامل مقالة تعدادی از سخنرانان سمینار و بخش دوم ویژهنامة «آسیبشناسی "روشنفکری دینی"» (شامل مقالههایی از دکتر دکتر تقی آزاد آرمکی، علی پایا، دکتر علیرضا علویتبار، دکتر ابراهیم یزدی) در پروندة ویژة شمارة بعدی نشریة آیین منتشر خواهد شد.
امید داریم چشمان خطاپوش، كاستیهای سمینار و ویژهنامه را بر ما ببخشند. خدایا چنان کن سرانجام کار/ تو خشنود باشی و ما رستگار